ماهوسک

روزنامه خراسان
تاريخ انتشار 04/12/86

طرح بارورسازي ابرها هرازگاهي در مطبوعات و رسانه هاي جمعي كشور مطرح مي شود و دست اندركاران با برشمردن مزايا و مشكلات اين پروژه، اخباري از آن را منتشر مي كنند.
در آخرين اظهار نظرها دكتر رسول زرگر معاون امور آب و آبفاي وزارت نيرو در گفت و گو با مهر اظهار داشت: طرح بارور سازي ابرها از دي ماه سال جاري در فلات مركزي كشور شروع شده است و تا پايان ارديبهشت (سال آينده) ادامه دارد.
وي از اجراي اين طرح با يك هواپيما نيز خبر داده و افزوده است: از ماه آينده اين اقدام با دو هواپيما اجرا مي شود.
جالب است كه اذهان عمومي سال هاست منتظر عملي شدن چنين اقدامي و ديدن نتايج آن است اما هنوز به هر دليل، اين مهم رخ نداده است.
تحقيقاتي با سابقه نيم قرن
بر اساس گزارش سازمان بين المللي هواشناسي WMO، مطالعات پروژه هاي بارورسازي ابرها و تعديل اقليم با استفاده از طرح هاي هواشناسي، سابقه اي حدود ٥٠ سال دارد و در اين مدت برخي از كشورها به مطالعات گسترده در اين خصوص دست زده و طرح هايي را به صورت محدود اجرا كرده اند.
بر اساس گزارش WMO هم اكنون در ايالات متحده آمريكا، ١٦ پروژه و در بيش از ٤٠ كشور جهان، طرح هاي بارورسازي ابرها به صورت آزمايشي در حال اجراست و به دليل برخي عوارض زيست محيطي، هزينه هاي سنگين پروژه و دست نيافتن به نتايج مورد انتظار، موضوع بارورسازي ابرها همچنان مراحل تحقيقاتي خود را طي مي كند و تا رسيدن به مراحل اجرايي و بهره برداري هاي وسيع بايد در سال هاي آينده به انتظار نشست.
در ايران نيز سابقه اين طرح حدود يك دهه است. حدود ١٠ سال پيش مركزي به نام « مركز ملي بارورسازي ابرها» تاسيس شد و مسئولان اين مركز هم اكنون معتقدند كه تاكنون اقدامات فراواني در زمينه كسب دانش فني باروري ابرها، ايجاد مركزي با عنوان « مركز ملي تحقيقات و مطالعات باروري ابرها»، خريد هواپيما و تجهيزات مخصوص بارور كردن ابرها و تهيه رادارهاي هواشناسي انجام شده است.
اين مقامات بر اين باورند كه موضوع بارورسازي ابرها از جايگاه ويژه اي در كشور و منطقه برخوردار است به طوري كه مطالعات بارورسازي ابرها در سال آبي ٨٦-٨٥ مساحتي حدود يك سوم كشور را تحت پوشش خود قرار داده است و وزارت نيرو بر اساس ماده ١٩ قانون ملي شدن آب ها و ماده ٢٩ قانون توزيع عادلانه آب وظيفه استحصال آب از طريق بارورسازي ابرها را به عهده دارد. به جز اين ماده قانوني، صورت جلسه اي نيز با سازمان هواشناسي مبادله شده كه بر اساس آن وظيفه تحقيقات در خصوص بارورسازي ابرها به عهده سازمان هواشناسي است و وظيفه انجام مطالعات و اجراي طرح هاي بارورسازي ابرها را وزارت نيرو عهده دار شده است.
بر اساس گزارش ديگري، طرح بارورسازي ابرها در سال آبي ٨٦-٨٥ با استفاده از ٢ فروند هواپيماي مجهز به تجهيزات مخصوص باروري ابرها از ابتداي آذر ١٣٨٥ در محدوده اي به شعاع ٤٠٠ كيلومتر از مركز يزد كه شامل استان هاي يزد، كرمان، فارس، اصفهان، چهارمحال و بختياري و كهكيلويه و بوير احمد و بخش هايي از استان هاي خراسان رضوي و جنوبي، قم و سمنان مي شود به اجرا درآمده است كه اين فعاليت ها تداوم خواهد داشت. همچنين بر اساس گزارش مركز ملي تحقيقات و مطالعات باروري ابرها، در طول دوره عمليات، به راه اندازي مجدد رادارهاي هواشناسي مستقر در استان هاي يزد و كرمان اقدام شد و سايت راداري كوهپايه اصفهان نيز به بهره برداري رسيد.

روشي مقرون به صرفه
در همين زمينه يك كارشناس مركز بارورسازي ابرها در يزد مبحث باروري ابرها را كاملا اقتصادي مي داند و بر اين باور است كه تمامي كشورهاي جهان (به جز افغانستان و چند كشور كوچك ديگر) نتايج مثبت و مفيدي از اين طرح به دست آورده اند: برآوردها نشان مي دهد در مناطقي كه شرايط جغرافيايي لازم را دارند اما بارش ها در زمان مورد نياز صورت نمي گيرد، بارورسازي ابرها و توليد آب با صرفه ترين راه است. بنابراين در كشور ما كه اين اقدام نسبتا نوپاست، مي توان اميدوار بود كه بتوان طرح بارورسازي ابرها را به عنوان يكي از مطمئن ترين راه هاي توليد آب عملي ساخت.وي درباره آزمايشي بودن اين طرح در بسياري از كشورهاي جهان و به نتيجه نرسيدن بسياري از اين طرح ها و تئوري ها مي گويد: اگرچه در بسياري از كشورها گفته مي شود كه طرح بارورسازي (ابرها) يك طرح آزمايشي است اما اين نكته را بايد يادآور شوم كه به دليل نوپا بودن اين طرح، هنوز مرحله تحقيقات آن ادامه دارد و مرحله اجرايي در بسياري از كشورها توامان انجام مي شود و در ايران نيز هم زمان با تحقيقات و توليد علم در اين زمينه، مراحل عملي و اجرايي آن در برخي از عرصه ها انجام شده و نتايج قابل قبولي هم به دست آمده است.

طرحي بدون توجيه
برخي كارشناسان هم بر اين باورند كه بارورسازي ابرها پروژه اي است كه بايد هم زمان توسط سازمان هواشناسي كشور، وزارت جهاد كشاورزي و وزارت نيرو اجرا شود. استدلال اين كارشناسان بر اين اصل استوار است كه متولي عمليات هواشناسي و پي گيري پديده هاي جوي سازمان هواشناسي است و وزارت جهاد كشاورزي به عنوان متولي كشاورزي و به عنوان مدير مصرف كلان نزولات جوي، در رتبه دوم اين طرح و در نهايت وزارت نيرو نيز به عنوان متولي مديريت آب در كشور در جايگاه بعدي قرار دارند بنابراين اظهار نظر و پي گيري صرفا توسط معاون وزير نيرو درباره طرح بارورسازي ابرها جاي سوال دارد.
نكته ديگري كه در سخنان زرگر به وضوح ديده مي شود بيان ارقام و اعداد درآمدي و هزينه اي وزارت نيرو پس از مطرح كردن طرح بارورسازي ابرهاست. لذا به عقيده بعضي كارشناسان اين نكته بيانگر اين است كه وزارت نيرو در تلاشي مضاعف فقط سعي در جذب اعتبارات بيشتر دارد.
يك كارشناس مسئول در وزارت جهاد كشاورزي دليل اصلي مطرح كردن طرح بارور سازي ابرها را جذب اعتبارات مي داند و مي گويد: من زحمات دوستان وزارت نيرو را ناديده نمي گيرم اما واقعيت اين است كه بارورسازي ابرها و توليد آب از اين طريق در كشورمان نه جاي طرح دارد و نه جاي اجرا، البته تحقيقات ارزنده اي در اين باره صورت گرفته كه جاي تقدير دارد و يكي از مخترعان كشورمان با استفاده از اطلاعات وزارت نيرو كه در اختيارش گذاشته شد، موفق به ارائه ايده جديدي در بارورسازي ابرها شد كه چند جايزه بين المللي را نيز دريافت كرد، اما تمامي اين روند موجب نشده كه باز هم بتوانيم با قاطعيت از اجراي موفقيت آميز اين طرح سخني بگوييم.
اين كارشناس كه مايل به ذكر نام خود نيست مي افزايد: پس از ممنوعيت دريافت ١٠ درصدي حق آبه از كشاورزان، وزارت نيرو در پي يافتن منابع جديد مالي است و طرح بارورسازي ابرها مي تواند اين منابع را براي وزارت نيرو تامين كند.
بايد بيشتر كار كنيم
همچنين سيد مجتبي روحي كارشناس فيزيك هواشناسي درباره طرح باروري ابرها مي گويد: تنها يكي از كاربردهاي بارورسازي ابرها توليد آب است. اهداف ديگري نظير كنترل تگرگ، تعديل مه، ايجاد اختلال در فشار يك منطقه براي جلوگيري از طوفان هاي محلي و چندين هدف ديگر از باروري ابرها متصور است. اما مسئله مهمي كه در اين ميان مطرح است اين است كه تمامي اين عمليات تاكنون هم به صورت مقطعي اجرا شده است و هم به صورت آزمايشگاهي؛ يعني در عرصه هاي طبيعي امكان اجراي گسترده و توجيهي بارورسازي ابرها( حداقل تاكنون) وجود ندارد.وي درباره علت ناممكن بودن اجراي طرح هاي وسيع در اين باره مي گويد: مشكل مهم اين گونه طرح ها، هزينه هاي بسيار سنگين آن است. در اين طرح نياز به هواپيماهاي ويژه داريم كه برخلاف هواپيماهاي عادي، توان ورود به توده هاي ابري را داشته باشند، موارد مورد استفاده اعم از يدور نقره (AgI) و نيتروژن مايع نيز هزينه سنگيني براي طرح دارد.محاسبات دقيق و بسيار وسيع و لزوم تهيه نقشه هاي دقيق حركت ابرها، استقرار ابرها در نقاط جغرافيايي، پيش بيني هاي وسيع بارش، محاسبات دقيق ميزان بارش و ده ها عامل ديگر بر تمامي طرح تاثير دارند كه در حال حاضر فناوري موجود اين اجازه را نمي دهد كه هم زمان تمام اين محاسبات انجام گيرد تا بتوان به اجراي موفقيت آميز طرح اميدوار بود.روحي، روسيه، ژاپن و آمريكا را كشورهايي مي داند كه در بارورسازي ابرها سابقه طولاني دارند ولي تنها موفقيت هاي مقطعي در اين باره داشته اند. وي مي افزايد: روسيه كه شايد قدمت بيشتري در بارورسازي ابرها دارد، مهم ترين كاري كه تاكنون انجام داده طرح پراكنده سازي ابرها در جريان يكي از مانورهاي نظامي بوده است كه طي آن ارتش روسيه توانست با استفاده از روش هاي آزمايشگاهي، ابرها را بارورسازد و وادار به بارش كند و پس از آن زمينه پراكنده شدن ابرها را فراهم كرد تا مانور نظامي و مراسم ويژه آن در نور خورشيد و بدون باران انجام شود. بنابراين چنين به نظر مي رسد كه بارورسازي ابرها در كشورمان نياز به زمان دارد و بايد مطالعات آن همچنان ادامه يابد و هم زمان با پيشرفت هايي كه جهان در اين باره به دست مي آورد ما نيز از تجربيات ديگران و نتايج تحقيقات داخلي بهره بگيريم تا بارورسازي ابرها توجيه پذير شود.
اين كارشناس ادامه مي دهد: سوريه يكي از كشورهايي است كه نسبت به كشورهاي منطقه، سابقه طولاني تري در پروژه هايي از اين دست دارد و به دليل اين كه از گذشته هاي دور با كشور روسيه روابط سياسي داشته است، مي تواند يكي از كشورهاي الگو در منطقه مورد نظر باشد و اتفاقا به دليل اين كه فناوري مورد استفاده در ايران به نوعي از فناوري روسيه نشات گرفته است و يافته هاي كشور سوريه نيز منشاء روسي دارد، بنابراين اكنون بهترين زمان در تبادل اطلاعات علمي بين ايران و سوريه است.
بايد ديدگاه ها عوض شود
در اين بين ظاهرا ناهماهنگي هايي نيز بين متوليان و دستگاه هاي مربوط وجود دارد.
دكتر حبيبي رئيس پژوهشكده اقليم شناسي كشور درباره جايگاه سازمان هواشناسي در پروژه بارورسازي ابرها مي گويد: وزارت نيرو امور اجرايي، سازمان هواشناسي مركز ارائه دهنده اطلاعات علمي و وزارت جهاد كشاورزي به عنوان بزرگ ترين مصرف كننده، ذي نفع اصلي بارورسازي ابرها هستند و من بر اين باورم كه آن گونه كه شايسته است جايگاه سازمان هواشناسي كشور و وزارت جهاد كشاورزي در اين طرح تعريف نشده است كه بايد در اين خصوص تجديد نظري صورت گيرد.
وي از لزوم تغيير نگرش درباره ديدگاه هاي بارورسازي ابرها مي گويد: به نظر من بايد اين تفكر در مسئولان اجرايي تغيير كند كه بارورسازي ابرها را در فصول گرم پي گيري مي كنند و زماني كه با كمبود بارش مواجه مي شوند، درباره بارورسازي ابرها سخن مي گويند. پروژه بارورسازي ابرها پروژه اي است كه بايد در فصول سرد و در زماني كه تراكم ابرها به حد مناسب رسيد، اجرا شود.
نظر وي را درباره توجيه اقتصادي بارورسازي ابرها جويا مي شويم، وي مي گويد: در بهترين شرايط بارورسازي ابرها مي تواند تا ٢٠ درصد بارش سالانه منطقه را افزايش دهد.
در اين ميان توجيه اقتصادي، بسته به نوع مصرف باران توليد شده دارد كه البته مي تواند توجيه اقتصادي داشته باشد يا نتوان براي آن توجيه اقتصادي تصور كرد بنابراين توجيه آن را بايد در عملكرد سنجيد نه در اصل طرح.
اكنون كه مبحث نوپاي بارورسازي ابرها در كشور رفته رفته جاي خود را در محافل علمي باز مي كند شايسته است كه نگرش همه جانبه به آن موجب شود كه دست اندركاران جديت بيشتري به اين مبحث داشته باشند و روند تحقيقات را به گونه اي مديريت كنند كه كشور در سال هاي نه چندان دور در سطح منطقه به يكي از كشورهاي پيشرفته در اين زمينه تبديل شود و همان گونه كه در سند چشم انداز ٢٠ ساله به آن اشاره شده، ايران در افق ١٤٠٤ در مبحث بارورسازي ابرها به الگويي مفيد براي كشورهاي منطقه تبديل شود و اين ممكن نيست مگر با عزم جدي براي انجام اين مهم و نه صرفا تلاشي براي جذب اعتبار.